Farmacogenetica

Farmacogenetica onderzoekt de erfelijke aanleg bij medicijngebruik. De werking van een medicijn verschilt per persoon. Soms is een hogere dosering nodig, soms weer een lagere of soms zelfs een ander medicijn. Veel bijwerkingen manifesteren zich echter in een (te) laat stadium, met een ziekenhuisopname als gevolg. Met een farmacogenetische onderzoek (DNA test) worden de erfelijke eigenschappen van de stofwisseling in kaart gebracht.

Wanneer is een farmacogenetische test noodzakelijk?

Is er sprake van bijwerkingen en/of heeft een medicijn niet of te weinig effect dan wordt sterk aangeraden een farmacogenetische test voor dat medicijn aan te vragen. Dit is een test op DNA niveau. De uitslag van het onderzoek kunt u dan met uw arts of apotheker bespreken. Voor een groot aantal medicijnen zijn inmiddels op basis van de beschikbare wetenschappelijke literatuur adviezen opgesteld door de werkgroep Farmacogenetica. In deze adviezen staat hoe te handelen bij een afwijkend stofwisselingspatroon. Let op: verandering in het gebruik van medicijnen moet u altijd met uw arts of apotheker overleggen.

Onderzoek  heeft uitgewezen dat 5,6% van de acute ziekenhuisopnames toe te schrijven is aan medicijngebruik; ongeveer de helft hiervan is te voorkomen. (Frequency of and risk factors foor preventable medication-related hospital admissions in the Netherlands. Arch Intern med.2008 sep 22;168(17):1890-6)

Zie ook de twee lijsten van medicijnen waarvoor een DNA test van belang is. https://www.nifgo.nl/faq/voor-welke-medicijnen-is-testen-belangrijk/

Hoe wordt DNA afgenomen?

Door het verzamelen van wat speeksel in een buisje met stabilisatiepoeder: de SalivaGene Collector. Dit is weinig ingrijpend en erg effectief. NIFGO stuurt bij een aanvraag een DNA kit met een instructie voor speekselafname. Dit buisje kan vervolgens met de bijgevoegde envelop worden teruggestuurd.

Is opsturen van de test veilig en is privacy gewaarborgd?

Ja, het buisje met gestabiliseerd speeksel wordt verstuurd met een anonieme buiscode als vermelding. Deze buiscode is alleen door NIFGO te herleiden. Na het onderzoek wordt het DNA materiaal door het laboratorium vernietigd. De onderzoeksgegevens worden per email verstuurd; het DNA paspoort per reguliere post. Uw gegevens worden bewaard tot het moment waarop het DNA paspoort door u is ontvangen.

Vergoedt de verzekeraar de DNA test?

Diverse zorgverzekeraars hebben op vragen hierover aangegeven dat farmacogenetisch onderzoek in principe vergoed wordt. Er moet dan wel sprake zijn van ernstige bijwerkingen of een medicijn dat niet of nauwelijks werkt. Dit kan mogelijk van verzekeraar tot verzekeraar verschillen, dus handig om dit even na te vragen. Sommige verzekeraars hebben farmacogenetisch onderzoek opgenomen in een aanvullende module. De DNA test wordt  beschouwd als medische kosten en dus fiscaal aftrekbaar.

DNA paspoort

Het DNA paspoort met het farmacogenetisch profiel kunt u aan uw arts en apotheker laten zien. Aan de hand daarvan kunnen zij het juiste medicijn en de juiste dosering bepalen. Uw farmacogenetisch profiel verandert niet tijdens uw leven. U kunt het paspoort dus uw hele leven in Nederland of in het buitenland gebruiken, in het geval u van het ene op het andere moment medicijnen moet gebruiken.

Wat staat er precies op het DNA paspoort?

Op het DNA paspoort staat het resultaat van de gevonden genetische aanleg. Deze wordt aangeduid door het begrip fenotype. Daarvoor wordt de Engelse afkorting gebruikt.

EM (extensive metabolizer) = normale stofwisseling

IM (intermediate metabolizer) = verlaagde stofwisseling

UM (ultra-rapid metabolizer) = zeer snelle stofwisseling

PM (poor metabolizer) = langzame stofwisseling

Wat wordt onderzocht voor het DNA Paspoort?

Het lichaam heeft de gewoonte om alle lichaamsvreemde stoffen, dus ook medicijnen, af te breken en uit het lichaam te verwijderen. Dit hele proces noemen we stofwisseling (metabolisme). Hiervoor zijn enzymen nodig, die door genen op het DNA gecodeerd zijn. Deze genen verschillen per individu en dus is de activiteit van zo’n enzym per persoon anders. Van een 100-tal medicijnen, die de huisarts frequent voorschrijft, is bekend dat genetische variaties invloed hebben op de werking van het medicijn.  De Nederlandse apothekers vereniging (KNMP) heeft richtlijnen voor dosering bij genetische variaties opgesteld, waardoor de arts en/of apotheker in overleg het juiste medicijn en de juiste dosering kunnen bepalen. Juist als meerdere medicijnen tegelijk worden gebruikt, zijn de gegevens op het paspoort belangrijk; medicijnen die gelijktijdig worden gebruikt, kunnen de activiteit van bepaalde enzymen versterken, verminderen of zelfs opheffen.

Het NIFGO-DNA paspoort test de meest belangrijke genetische variaties die belangrijk zijn bij medicijnen die een huisarts voorschrijft. Dit zijn:

CYP2D6: enzym dat circa 80% van de (door huisartsen) voorgeschreven medicijnen omzet, zoals. Metoprolol, Codeine, Oxycodon, Tramadol, Amitriptyline, Clomipramine, Doxepine, Imipramine, Nortriptyline, Paroxetine, Venlafaxine, Haloperidol, en Risperidon;

CYP1A2: enzym dat effect heeft op de activiteit van andere enzymen die de werking van medicijnen bepalen. Bijvoorbeeeld Clozapine. Variatie in CYP1A2 kan leiden tot activatie of remming van andere enzymen;

CYP2B6: enzym dat veel medicijnen omzet, meest belangrijk voor antivirale middelen;

CYP2C9: enzym bepaalt o.a. de gevoeligheid voor antistolling zoals o.a. acenocoumarol en het anti-epilecticum fenytoine;

CYP2C19: enzym dat belangrijk is bij antistollingsmiddelen zoals Lansoprazol, Esomeprazol, Omeprazol, Pantoprazol, Rabeprazol, Imipramine, Citalopram, Escitalopram en plavix/clopidogrel;

CYP3A4: enzym dat ongeveer de helft van de medicijnen omzet;

CYP3A5: enzym dat belangrijk is voor immuunsuppressiva en

VKORC1: enzym dat zorgt voor anti-bloedstolling. Veel voorgeschreven medicijnen zijn Acetylsalicylzuur, Fenprocoumon Ascal en Acenocoumarol. Variaties in dit gen kunnen dit proces versterken waardoor bloedingen kunnen optreden.

Voor welke medicijnen is testen belangrijk?

Lijst1: medicijnen waarvoor een farmacogenetische test sterk wordt aangeraden

(rood: belangrijk enzym, doseringsadvies beschikbaar)

medicijn/werkzame stof Gen Gen Gen Gen Gen
acenocoumarol CYP2C9 VKORC1 CYP1A2 CYP2C19
amitriptyline CYP2D6 CYP2C19 CYP1A2 CYP2C9 CYP3A4
aprepitant CYP3A4 CYP1A2 CYP2C19
aripiprazol CYP2D6 CYP3A4
atomoxetine CYP2D6 CYP2C19
atorvastatine CYP3A4 CYP2C9
carisoprodol CYP2C19
carvedilol CYP2C9 CYP2D6 CYP2C19 CYP3A4
celecoxib CYP2C9 CYP3A4
(es)citalopram CYP2D6 CYP2C19 CYP3A4
clomipramine CYP2D6 CYP2C19 CYP1A2 CYP3A4
clopidogrel ** CYP2C19 CYP2C9 CYP3A4
clozapine CYP1A2 CYP2D6 CYP2C9 CYP2C19 CYP3A4
codeïne ** CYP2D6 CYP3A4
cyclophosphamide CYP2C19 CYP3A4
cyclosporine CYP3A4
dapson CYP2C9 CYP3A4 CYP2C19
debrisoquine CYP2D6
desipramine CYP2D6
dextromethorphan CYP2D6  CYP3A4 CYP2C9 CYP2C19
diazepam CYP2C19 CYP3A4 CYP2C9
docetaxel  CYP3A4
doxepine CYP2D6 CYP1A2 CYP2C9 CYP2C19 CYP3A4
duloxetine CYP1A2 CYP2D6
encaïnide CYP2D6
eliglustat ** CYP2D6 CYP3A4
erythromycine CYP3A4
esomeprazol CYP2C19 CYP3A4 CYP2C9
fenprocoumon CYP2C9 VKORC1 CYP1A2
fenytoïne CYP2C9 CYP2C19
flecaïnide CYP2D6
haloperidol CYP2D6 CYP1A2 CYP2C9 CYP2C19 CYP3A4
ibuprofen CYP2C9 CYP2D6 CYP2C19 CYP3A4
ifosphamide CYP3A4 CYP2D6 CYP2C9 CYP2C19
imipramine CYP2D6 CYP2C19 CYP1A2 CYP3A4
lansoprazol CYP2C19 CYP2C9 CYP3A4
metoprolol (S-) CYP2D6 CYP2C19
mirtazapine CYP3A4 CYP2D6 CYP1A2 CYP2C9
moclobemide CYP2D6 CYP2C19 CYP3A4
nebivolol CYP2D6
nortriptyline CYP2D6 CYP2C19 CYP3A4
omeprazol CYP2C19 CYP2D6 CYP2C9 CYP3A4
oxycodon CYP2D6 CYP3A4
paclitaxel CYP3A4 CYP2C9
pantoprazol CYP2C19 CYP2D6 CYP2C9 CYP3A4
paroxetine CYP2D6 CYP2C19 CYP3A4
pimozide CYP2D6 CYP1A2 CYP3A4
propafenon CYP2D6 CYP1A2 CYP3A4
quetiapine CYP3A4 CYP2D6
ritonavir CYP3A4 CYP2D6
sertraline CYP2C19 CYP2D6 CYP2C9 CYP3A4
sildenafil CYP3A4 CYP2D6 CYP2C9 CYP2C19
sparteine CYP2D6
sunitinib CYP3A4
tacrolimus CYP3A5 CYP3A4
tamoxifen CYP2D6 CYP2C9 CYP2C19 CYP3A4
thioridazine CYP2D6 CYP1A2 CYP3A4
timolol CYP2D6 CYP2C19
tramadol CYP2D6 CYP3A4
venlafaxine CYP2D6 CYP2C19 CYP3A4
voriconazol CYP2C19 CYP2C9 CYP3A4
warfarine CYP2C9 VKORC1 CYP2C19 CYP1A2 CYP3A4
zuclopentixol CYP2D6

Als ** achter het medicijn staat wordt sterk aangeraden altijd te testen voordat met de medicatie wordt begonnen.

Staat uw medicijn niet in deze lijst 1 check dan lijst 2.

Lijst 2. medicijnen waarvoor een farmacogenetische test sterk wordt aangeraden als er sprake is van bijwerkingen

medicijn/werkzame stof Gen Gen Gen Gen
acetylsalicylzuur CYP1A2 CYP2C9 VKORC1
alfentanil CYP3A4
alprazolam CYP3A4 CYP2D6
alprenolol CYP2D6
amfetamine CYP2D6
amlodipine CYP3A4
astemizole CYP2D6 CYP3A4
azitromycine CYP3A4
bisoprolol CYP2D6 CYP3A4
budesonide CYP3A4
bufuralol CYP2D6
buspiron CYP3A4
cafergot CYP3A4
cerivastatine CYP3A4
chloramphenicol CYP2C19
chlorpheniramine CYP2D6 CYP3A4
chlorpromazine CYP2D6
cilostazol CYP2D6 CYP2C19 CYP3A4
cisapride CYP2C9 CYP2C19 CYP3A4
ciprofloxacine CYP3A4
claritromycine CYP2C19 CYP3A4
cyclobenzaprine CYP2D6 CYP1A2 CYP3A4
desloratadine  CYP3A4
dexamethason  CYP3A4
dexfenfluramine CYP2D6
diclofenac CYP2D6 CYP2C9 CYP2C19 CYP3A4
diltiazem CYP2D6 CYP2C9  CYP3A4
domperidon CYP2D6 CYP1A2  CYP3A4
donepezil CYP2D6  CYP3A4
efavirenz CYP2C19  CYP3A4
enalapril  CYP3A4
eplerenon CYP3A4
etoricoxib CYP2C9 CYP3A4
felodipine CYP3A4
fenobarbital CYP2C19 CYP2C9
fentanyl CYP3A4
fexofenadine CYP3A4
finasteride CYP3A4
fluticason CYP3A4
fluoxetine CYP2D6 CYP2C9 CYP2C19
fluvastatin CYP2D6 CYP2C9 CYP3A4
fluvoxamine CYP2D6 CYP1A2 CYP2C19 CYP3A4
gleevec CYP3A4
glibenclamide CYP2C9
glimepiride CYP2C9
glipizide CYP2C9
glyburide CYP2C9
hexobarbital CYP2C19
hydrocortisone CYP3A4
indinavir CYP2D6 CYP3A4
indomethacin CYP2D6 CYP2C9 CYP2C19 CYP3A4
irbesartan CYP2C9 CYP3A4
isosorbidemononitraat CYP3A4
ketoconazol CYP3A4
lercanidipine CYP3A4
lidocaïne CYP2D6 CYP1A2 CYP2C9 CYP3A4
lisinopril CYP3A4
losartan CYP2C9 CYP2C19 CYP3A4
lovastatine CYP3A4
meloxicam CYP2C9 CYP3A4
mefenytoine (S-) CYP2C19
mephobarbital (R-) CYP2C19
methadon CYP2D6 CYP2C19 CYP3A4
methoxyamfetamine CYP2D6
metoclopramide CYP2D6
metronidazol CYP3A4
mexiletine CYP2D6 CYP1A2 CYP3A4
miconazol CYP3A4
midazolam CYP2C19 CYP3A4 CYP3A5
minaprine CYP2D6 CYP2C19
mometason CYP3A4
naproxen CYP1A2 CYP2C9
nateglinide CYP2C9 CYP3A4
nelfinavir CYP2D6 CYP2C19 CYP2C9 CYP3A4
nifedipine CYP2D6 CYP3A4
nilutamide CYP2C19
nisoldipine CYP2C19 CYP3A4
nitrendipine CYP3A4
norfloxacine CYP3A4
olanzapine CYP2D6 CYP1A2
ondansetron CYP2D6 CYP1A2 CYP2C9 CYP3A4
perfenazine CYP2D6 CYP2C9 CYP2C19 CYP3A4
perhexiline CYP2D6
phenacetin CYP2D6 CYP1A2
phenformin CYP2D6
piroxicam CYP2C9 CYP3A4
prasugrel CYP2D6 CYP2C19 CYP2C9 CYP3A4
pravastatine CYP3A4
prednisolon CYP3A4
primidone CYP2C19
proguanil CYP2C19 CYP3A4
promethazine CYP2D6
propranolol CYP2D6 CYP1A2 CYP2C19 CYP3A4
quinidine CYP2C9 CYP3A4
rabeprazol CYP2D6 CYP2C19 CYP3A4
ranitidine CYP2D6 CYP2C19
repaglinide CYP3A4
ribavirine CYP1A2
riluzole CYP1A2
risperidon CYP2D6 CYP3A4
ropivacaine CYP2D6 CYP1A2 CYP3A4
rosiglitazone CYP2C9 CYP3A4
rosuvastatine CYP2C9 CYP3A4
salmeterol CYP3A4
saquinavir CYP2D6 CYP3A4
simvastatin CYP2C9 CYP2C19 CYP3A4
sirolimus CYP3A4
sorafenib CYP3A4
suprofen CYP2C9
tacrine CYP2D6 CYP1A2 CYP3A4
telithromycine CYP3A4
temazepam CYP2C9 CYP2C19 CYP3A4
teniposide CYP2C19 CYP3A4
terfenadine CYP3A4
theophylline CYP2D6 CYP1A2 CYP3A4
tiotropium CYP2D6 CYP3A4
tizanidine CYP1A2
tolbutamide CYP2C9 CYP2C19
torisel CYP3A4
torsemide CYP2C9
trazodone CYP2D6 CYP3A4
triazolam CYP3A4
trimethoprim CYP2C9 CYP3A4
verapamil CYP1A2 CYP2C9 CYP2C19 CYP3A4
vincristine CYP3A4 CYP3A5
zaleplon CYP3A4
zolmitriptan CYP1A2
zolpidem CYP2C19 CYP3A4

Staat uw medicijn niet in deze lijst 1 en lijst 2, mail ons dan uw medicijn met de vraag of er voor het medicijn een test beschikbaar is.